“Validasyon” Ne Demektir? TDK Perspektifiyle ve Geniş Bir İnceleme
Kelimenin Kökeni ve TDK’da Yaklaşımı
“Validasyon” sözcüğü, Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüklerinde doğrudan bir girdi olarak açıkça tanımlanmış bulunmasa da; İngilizce “validation” teriminden Türkçeye geçmiş bir kullanım olarak karşımıza çıkar. Sözlüklerde “geçerlilik kazandırma, onaylama, tasdik etme, doğrulama” gibi anlamlar altında yer alır. :contentReference[oaicite:0]{index=0} Bu nedenle etiketle “validasyon” kullanıldığında, genellikle bir sürecin ya da ürünün “belirlenen koşullara uygunluğu”nun doğrulanması anlamı kastedilir. :contentReference[oaicite:1]{index=1}
Dilsel olarak baktığımızda, validasyon sözcüğü valid (geçerli) kökünden türemiştir ve “geçerli kılma, geçerlilik onayı verme” anlamlarını içerir. ([cormind.com.tr][1]) Türk Dil Kurumu’nun çevrim içi sözlüklerinde bu kelimeye ait özel bir madde bulunmamakla birlikte, sözlük dışı kaynaklarda kullanımına dair yaygın biçimler vardır. Bu durum, kelimenin teknik‑terim olarak yaygınlaşmasının dilde resmî karşılıklarının tam yerleşmemiş olduğunu gösterir.
Tarihsel Arka Planı ve Terimin Gelişimi
Validasyon kavramının kökenine bakıldığında, kalite yönetimi, mühendislik, ilaç üretimi gibi alanlarda 20. yüzyılın ortalarından itibaren öne çıktığını görürüz. Bu anlamda “ölçülen süreçlerin doğru şekilde işlediğini kanılama” işlemleri ile birlikte validasyon sözcüğü, teknik jargon içinde yerleşmiştir. Örneğin; üretim süreçlerinin güvenilirliğini sağlama amacıyla “doğru işlemi mi yapıyorum?” sorusundan yola çıkılır. :contentReference[oaicite:3]{index=3}
Dil açısından ise bu tür teknik terimler Türkçeye girdikçe bir süre arayüzlü terim olarak kalmış, zamanla günlük kullanımda da genişlemiştir. Türkiye’de dilde sadeleştirme ve terim üretimi çalışmalarını yürüten TDK gibi kurumlar, bu tip yabancı kökenli terimlerin Türkçeleştirilmesi ya da karşılık üretimi konusunda yükümlülük taşır. ([wisecp.siberdizayn.com.tr][2]) Ancak “validasyon” özelinde Türkçede tam yerleşmiş bir karşılık (örneğin “geçerleme”, “doğrulama” gibi) genel kabul görmüş değildir; bu da kullanıcılarda anlam belirsizliklerine yol açabilmektedir.
Günümüzdeki Akademik ve Uygulamalı Tartışmalar
Bugün “validasyon” terimi yalnızca mühendislik ya da üretim alanında değil, eğitim, sosyal bilimler, yazılım geliştirme gibi farklı disiplinlerde de kullanılmaktadır. Örneğin, eğitimde bir değerlendirme aracının “geçerli ölçüm” yapıp yapmadığı konuşulurken validasyon kavramı gündeme gelir. Bu bağlamda akademik tartışmalar şu sorular etrafında şekillenmektedir:
– Bir ölçme aracının ya da sürecin gerçekten amaçlanan değişkeni ölçüp ölçmediği nasıl belirlenir?
– Validasyon süreci yalnızca ölçüm sonrası mı yapılmalı yoksa planlama aşamasında mı düşünülmeli?
– Terim olarak “validasyon” mu yoksa Türkçeleştirilmiş karşılığı mı tercih edilmeli?
– Validasyonun belgelendirilmesi, güvenlik, etik veya yasal boyutları nasıl ele alınmalı?
Bu sorular, özellikle kalite güvencesi (quality assurance), sosyal bilimlerde ölçme‑değerlendirme ve yazılım geliştirme metodolojilerinde önemli yer tutar. Örneğin yazılım sektöründe validasyon süreci “kullanıcının gereksinimlerini karşılıyor mu?” sorusuna işaret ederken, bir test süreci olarak daha teknik olarak ele alınır. ([avukathukuku.com.tr][3])
Barışlı bir şekilde söylemek gerekirse: terimin Türkçede kullanımında hâlâ bir uyum sorunu vardır. Bazı akademisyenler “geçerleme” ya da “doğrulama” gibi karşılıkları önerirken, pratik uygulamalarda “validasyon” İngilizce kökeniyle varlığını sürdürüyor. Bu durum dil açısından hem zenginlik hem de uyumsuzluk açısından bir tartışma alanı sunuyor.
Uygulama Alanları ve Anlam Derinliği
Validasyonun anlamı ve işlevi üzerine düşünürken, aşağıdaki başlıklar fayda sağlar:
– Bir ürün ya da sistem: “Belirlenen gerekliliklere uygun mu?” sorusunu sormak. Örneğin bir üretim hattında, “bu makineler planlanan neticeyi veriyor mu?” şeklinde.
– Bir süreç: “Süreç, planlandığı şekilde işliyor mu ve beklenen çıktıyı üretiyor mu?”
– Bir ölçme aracı: Eğitimde bir sınav veya anketin “gerçekte ölçmek isteneni ölçüp ölçmediği” değerlendirilir.
– Belge‑yasal çerçeve: Özellikle ilaç, medikal cihaz, yazılım güvenliği gibi kritik sektörlerde validasyon belgelendirme süreci zorunludur. ([Sözcü][4])
Dil açısından yaklaşıldığında ise validasyon, yalnızca teknik değil, aynı zamanda epistemik (bilgiye dair) bir anlam taşır: Bir bilginin ya da ölçümün “geçerli sayılması” için hangi kriterlerin sağlanması gerekir? Bu bağlamda eğitim, sosyal bilimler, kalite yönetimi gibi alanlarda validasyon önemli bir kavramsal araçtır.
Neden ve Ne Zaman Kullanmalı? — Pratik Bir Bakış
Validasyon sürecinin gerekliliğini anlamak için birkaç soruyu kendinize sorabilirsiniz:
– “Bu ölçme aracının gerçekten ölçmesini amaçladığı şeyi ölçtüğünden emin miyim?”
– “Bu süreç beklenen çıktıları veriyor mu? Ve veriyorsa bunu nasıl gösterebilirim?”
– “Kullandığım metodoloji ya da sistem için belgeleme yapılmış mı, kanıtlar var mı?”
– “Kelimelerle konuşursak, biz bu süreci yalnızca teknik olarak mı ele alıyoruz yoksa anlam düzeyinde de ‘geçerliliği’ mi sorguluyoruz?”
Bu sorular, bir eğitimci, yönetici ya da araştırmacı için geçerlidir. Çünkü validasyon yalnızca “evet‑hayır” biçiminde bir kontrol değil, düşünsel olarak “neden ve nasıl geçerlilik kazandığını” sorgulama sürecidir.
Sonuç Olarak
Özetle, validasyon kelimesi dilimizde teknik ve terimsel bir anlam katmanı taşır; “bir sistemin, sürecin ya da ürünün belirlenen gereklilikleri karşılayıp karşılamadığını kanılama ve belgeleme” işlemi olarak özetlenebilir. Türk Dil Kurumu’nun sözlüklerinde doğrudan tanımı olmayabilir ancak sözlük dışı kullanımlarda “geçerlilik onayı” anlamını taşır. “validasyon” etiketiyle anıldığında, kalite yönetimi ve ölçme değerlendirme alanlarında kritik bir kavram hâline gelmiş durumdadır.
Dilsel ve kavramsal olarak önemli bir alanı kapsayan bu terim hakkında düşünmek bizi, kullandığımız ölçme araçlarının, süreçlerin ve sistemlerin gerçekten ne kadar “geçerli” olduğunu yeniden değerlendirmeye yöneltir. Kullanım bağlamına dikkat ederek, gerek teknik gerekse akademik alanda bu terimi doğru ve bilinçli şekilde tercih etmek önemlidir.
Etiketler: validasyon, geçerlilik, doğrulama, kalite yönetimi, ölçme değerlendirme
[1]: “Validasyon Nedir? Nasıl Yapılır? – Cormind”
[2]: “Türk Dil Kurumu (TDK) Nedir? (Tarihi, Amacı) – WISECP – Türkiye’nin …”
[3]: “Validasyon ve Verifikasyon Nedir? – AvukatHukuku.com.tr”
[4]: “Validasyon ne demek? – Sözcü”