Saftafa Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından İnceleme
İstanbul’da yaşıyorum. 29 yaşındayım ve bir sivil toplum kuruluşunda çalışıyorum. Sokakta gördüklerim, toplu taşımada karşılaştığım manzaralar, işyerindeki gündelik etkileşimler… Hepsi bana toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletin ne kadar derin bir şekilde hayatımızın içine işlediğini gösteriyor. Bugün, özellikle bir kelimeye odaklanmak istiyorum: Saftafa. Bu kelime, çoğu zaman alaycı bir şekilde kullanılıyor, ama altında çok daha derin bir anlam yatıyor. Toplumsal cinsiyet rollerinden, farklı kimliklerin toplumda nasıl şekillendiğine kadar geniş bir yelpazede etkilerini gözlemlemek mümkün. Saftafa kelimesi, bu bağlamda daha anlamlı bir hale geliyor.
Saftafa: Sosyal Bir Etiket mi?
Sokakta, her gün gördüğümüz, bazen duyduğumuz bir kelime: Saftafa. İstanbul’un gürültülü caddelerinde, metrobüslerin sıkışık saatlerinde, bazen işyerindeki sohbetlerde, bu kelimeyi sıkça duyarız. Ancak, Saftafa ne demek? Bu kelime sadece bir alay ya da küçümseme aracı mı? Yoksa toplumsal cinsiyet, kimlikler ve çeşitlilikle ilgili derin bir anlam taşıyor mu?
Bir gün, Kadıköy’de yürürken, iki genç adamın sesini duyduğumda, bu sorunun cevabını aramaya başladım. Birisi diğerine bağırarak, “Saftafa gibi hareket etme, ne yapıyorsun?” diyordu. Başta bu kelimenin ne anlama geldiğini tam olarak çözememiştim. Fakat daha sonra fark ettim ki, saftafa kelimesi çoğunlukla alaycı bir biçimde, bir erkeği “feminen” veya “zayıf” olarak tanımlamak için kullanılıyordu.
O an, kelimenin toplumsal cinsiyetle ilgili güçlü bir mesaj verdiğini fark ettim. Saftafa kelimesi, toplumsal cinsiyet normlarına uymayan davranışları, “erkek” ya da “kadın” rollerinin dışında kalan özellikleri küçümsemek için kullanılıyordu. Eril gücün, sertliğin ve güçlü olmanın sosyal olarak nasıl dayatıldığını gözlerimle görmüştüm. Toplumda erkek olmanın, ya da kadın olmamanın bedeli, bazen bu tür kelimelerle ölçülüyordu.
Toplumsal Cinsiyet ve Hegemonik Erkeklik
İstanbul’un caddelerinde yürürken, saftafa gibi kelimelerle sıkça karşılaşıyorum. Bu kelimenin taşıdığı anlam, aslında toplumsal cinsiyet rollerine olan baskıyı yansıtıyor. Erkeklik, toplumsal olarak çoğu zaman sadece güç, sertlik, duygusuzluk ve fiziksel üstünlükle tanımlanıyor. Eğer bir erkek, bu normların dışına çıkarsa, onun davranışları genellikle saftafa gibi küçümseyici etiketlerle damgalanıyor.
Örneğin, bir arkadaşım, bir iş görüşmesinde duyduğu cinsiyetçi bir şaka nedeniyle kendini rahatsız hissettiğini söyledi. Şaka, bir erkeğin “duygusal” bir karar almasının, onun yeterince “erkek” olmadığını ima ediyordu. O an, saftafa kelimesinin yalnızca bir kelime değil, bir tür toplumsal kontrol aracı olduğunu düşündüm. Erkeklerin toplumsal cinsiyet normlarına uymadığı her durumda, bu tür kelimelerle cezalandırıldığını gözlemlemek hiç de zor değil. Cinsiyet rollerinin çok katı ve dar bir şekilde tanımlandığı toplumlarda, kadınsı olarak tanımlanan her şey -duygusallık, empati, yumuşaklık- zayıf ve değersiz sayılıyor.
Kadın ve Erkek Arasındaki Sınırları Zorlayanlar
Peki ya erkeklik ve kadınlık rollerinin dışına çıkanlar? Ya da toplumsal normlardan sıyrılmaya çalışanlar? Bu soruyu hem sokakta hem işyerinde görmek mümkün. Bir gün metrobüste, yanımda oturan genç bir adam, yüksek sesle telefonuyla konuşurken, arkadaşına “Saftafa gibi giyinmişsin” dedi. Sesindeki alaycılığa, başka birine biçilen etiketlere dikkatlice kulak verdim. O an, bu kelimenin aslında sadece bir kişiyi hedef almakla kalmadığını, toplumsal olarak erkeklerin nasıl görünmesi gerektiğine dair bir baskı oluşturduğunu fark ettim. O genç adamın, bir başkasının kıyafetine ya da tarzına bu kadar rahatça müdahale etmesi, bu baskıyı içselleştirdiğinin bir göstergesiydi.
Bir de kadınların toplumsal cinsiyet normlarına uymadığında ne olacağı meselesi var. Kadınlar, toplumsal cinsiyet rollerinin dışına çıktıklarında genellikle hemcinslerinden ve toplumdan dışlanma tehlikesiyle karşı karşıya kalıyorlar. Ancak bu dışlanma sadece “saftafa” gibi kelimelerle sınırlı değil. Aynı zamanda kadınların toplumsal olarak tanımlanan yerlerinde, özelliklerinde ve davranışlarında da ciddi bir etiketleme söz konusu. Örneğin, işyerinde oldukça başarılı bir kadın yöneticiyi “erkeksi” olarak tanımlayanlar, ona “saftafa gibi” bir yaklaşım sergileyebiliyorlar.
Bu, sadece erkeklerin toplumda “erkek gibi” kalmalarını isteyen bir bakış açısı değil, aynı zamanda kadınların da belli bir şekilde “kadın gibi” davranmalarını bekleyen bir normdur. O yüzden saftafa kelimesi, sadece erkeklerin dışlanmasıyla ilgili değil, kadınların da toplumsal cinsiyet rollerini aşmalarını engelleyen bir engel olarak karşımıza çıkıyor.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bakmak
Sokakta, toplu taşımada, işyerinde gördüklerimiz, bu tür kelimelerin hayatımıza nasıl şekil verdiğini ve toplumsal adaletin hala ne kadar uzağımızda olduğunu gösteriyor. Saftafa kelimesinin anlamı, aslında toplumsal cinsiyet eşitsizliğini, normların sertliğini, bireylerin toplumsal rollerden sapmalarına karşı gösterilen hoşgörüsüzlüğü simgeliyor.
Ancak, toplumsal çeşitlilik ve sosyal adalet hareketlerinin son yıllarda kazandığı güçle birlikte, bu tür kelimelere karşı bir tepki de oluştu. Artık, erkekler, kadınlar, LGBT+ bireyler ve diğer toplumsal gruplar, kendilerini ifade etmekte daha özgür. Bu değişim, saftafa gibi kelimelerin de anlamını sorgulamaya başladı. Eğer biz toplumsal normlara ve cinsiyet rollerine sıkı sıkıya bağlı kalırsak, insanları etiketlemeye, onları küçümsemeye devam edeceğiz. Ama eğer çeşitliliği ve sosyal adaleti savunursak, o zaman herkesin kendisini en özgür şekilde ifade edebilmesi mümkün olacak.
Sonuç: Saftafa Ne Demek?
Sonuç olarak, saftafa kelimesi sadece bir alaycılık veya küçümseme kelimesi olmaktan çok daha fazlasıdır. Bu kelime, toplumsal cinsiyet normlarının bir yansımasıdır. Bu normlar, hem erkekler hem de kadınlar için dar ve katı sınırlar çizer. Ancak, toplumun ilerlemesi ve çeşitliliği kucaklaması, bu tür kelimelerin anlamını sorgulamayı gerektiriyor. Kendimizi, bu etiketlerin dışına çıkarak daha adil, eşit ve çeşitliliğe değer veren bir topluma dönüştürebiliriz. Saftafa gibi kelimelere karşı duyarsız kalmak, bizlerin kendini ifade etme biçimlerine dair çok önemli bir fırsatı kaçırmak anlamına gelir. Bu yüzden, toplumsal cinsiyet eşitliğini ve çeşitliliği savunarak, etiketlerden, küçümsemelerden ve ayrımcılıktan uzak durmalıyız.